Bu konu biraz farklı bir konu. Belki çoğumuzun günlük hayatta çok takip etmediği ama bilimsel çalışmalarda sıkça kullanılan ve HIV ile doğrudan ilişkili olan bir alan: HLA genleri. Okurken bazılarınız için sıkıcı gelebilir, çünkü biraz genetik, biraz bağışıklık, biraz da moleküler detay içeriyor. Ama genetik benim çok sevdiğim ve özellikle HIV söz konusu olduğunda inanılmaz önemli bulduğum bir alan. O yüzden bu konuyu paylaşmadan geçmek istemedim. Belki bir kişinin bile zihninde "haa demek ki bağışıklık böyle çalışıyormuş" dedirtirse benim için yeterli. Sabırla okuyanlara şimdiden teşekkür ederim.
HLA(Human Leukocyte Antigen) sistemi, bağışıklık sistemimizin düşmanı nasıl tanıyacağını belirleyen genetik kimliktir. HLA'lar hücrelerin üzerinde bulunan kimlik kartları gibidir ve bağışıklık hücrelerine "bu hücre bana mı ait yoksa yabancı mı" bilgisini verir. Virüsler, bakteriler, kanserli hücreler ve aşılarla verilen antijenler bağışıklık sistemine HLA üzerinden tanıtılır. HLA genleri kişiye özeldir, parmak izi gibi neredeyse her insanda farklı kombinasyondadır. Bu yüzden aynı virüs herkeste aynı etkiyi yapmaz, aynı aşı herkeste aynı bağışıklığı oluşturmaz.
HLA sistemi iki ana gruba ayrılır.
HLA Sınıf I: HLA-A, HLA-B, HLA-C. Bunlar vücuttaki hemen tüm hücrelerde bulunur ve hücre içine giren virüsleri CD8+ T hücrelerine tanıtır. HIV, hepatit, grip gibi virüslerle savaşın ana hattı burasıdır.
HLA Sınıf II: HLA-DR, HLA-DQ, HLA-DP. Bunlar bağışıklık hücrelerinin üzerinde bulunur ve dışarıdan gelen mikropları CD4+ T hücrelerine sunar. Antikor üretimi ve aşı yanıtı bu sistem üzerinden şekillenir.

HLA sistemi bir kilit–anahtar sistemi gibi çalışır. HLA kilittir, antijen anahtardır, T hücresi kapıyı açan mekanizmadır. Eğer antijen kişinin HLA oluğuna iyi oturuyorsa bağışıklık güçlü çalışır, oturmuyorsa yanıt zayıf olur. Bu yüzden bazı kişiler hastalıkları hafif atlatır, bazıları ağır geçirir.
HIV ve HLA ilişkisi son derece kritiktir. HLA Sınıf I molekülleri HIV'in hücre içinde ürettiği proteinleri küçük parçalara ayırıp CD8+ T hücrelerine sunar. Her HLA alelinin antijen oluğu farklı şekildedir ve HIV'in farklı parçalarını tanır. Bazı HLA tipleri HIV'in değişmesi zor olan kritik bölgelerine tam uyum sağlar. Bu durumda bağışıklık çok daha güçlü çalışır.
HLA-B27, HLA-B57 ve HLA-B58 gibi aleller HIV açısından "koruyucu" kabul edilir. Özellikle HLA-B27, HIV'in Gag p24 adlı yapısal bölgesini çok güçlü sunar. Bu bölge virüs için hayati olduğu için HIV burada kolay mutasyon yapamaz. Mutasyon yaparsa zayıflar. Bu yüzden bu alellere sahip kişilerde HIV daha yavaş ilerleyebilir, viral yük daha kolay baskılanabilir ve bazı kişilerde yıllarca ilaçsız kontrol bile görülebilir.
HIV çok hızlı mutasyon yaptığı için bağışıklık baskısından kaçmaya çalışır. Buna viral kaçış mutasyonu denir. Eğer bağışıklık sisteminin hedef aldığı bölge virüs için hayati değilse HIV kaçar ve çoğalmaya devam eder. Ancak bazı HLA'lar virüsün kaçamayacağı bölgeleri hedefler. İşte bu genetik avantaj HIV kontrolünde belirleyici olabilir. HLA sistemi HIV rezervuarları üzerinde de dolaylı etkilidir. CD8+ T hücre yanıtı ne kadar güçlü ve kalıcıysa, enfekte hücreleri temizleme kapasitesi o kadar artar. Bu da bazı kişilerde latent enfekte hücre yükünün daha düşük olmasına katkı sağlayabilir. Ancak bu etki tanı zamanı, viral yük, CD4 seviyesi ve tedaviye başlama süresiyle birlikte değerlendirilir.
Aşılar ve HLA ilişkisi son derece önemlidir. Aşıyla verilen antijenin CD4+ T hücrelerine sunulabilmesi HLA Sınıf II sistemiyle olur. Eğer antijen kişinin HLA-DR, DQ veya DP oluğuna iyi oturuyorsa güçlü antikor ve kalıcı bağışıklık oluşur. Eğer oturmazsa antikor düşük çıkar veya hiç oluşmaz. Hepatit B aşısının bazı kişilerde tutmaması veya çok geç tutması en sık HLA farklılıklarıyla ilişkilidir. Aynı durum COVID, grip, tetanoz, HPV ve diğer tüm aşılarda da geçerlidir.
HLA sistemi sadece virüsleri değil otoimmün hastalıkları ve bazı kanser türlerini de etkiler. HLA-B27 taşıyanlarda ankilozan spondilit riski yüksektir. HLA-DQ2 ve DQ8 çölyak hastalığıyla ilişkilidir. HLA-DR3 ve DR4 tip 1 diyabetle bağlantılıdır. Bazı HLA tipleri ise bağışıklık sisteminin kanser hücrelerini daha iyi tanımasını veya tam tersine gözden kaçırmasını etkileyebilir.
Organ ve kemik iliği nakillerinde HLA uyumu hayati önemdedir. Alıcıyla vericinin HLA'sı ne kadar uyumluysa organ reddi riski o kadar düşer. Kemik iliği nakillerinde neredeyse birebir uyum gerekir. Çünkü bağışıklık sistemi HLA'yı "ben" veya "yabancı" diye ayırt eden ana sistemdir.

Özetle HLA sistemi kişinin bağışıklık kader haritasıdır. Kimin hangi virüsü ağır geçireceği, kimin aşıya güçlü yanıt vereceği, kimin HIV'i daha iyi kontrol edeceği, kimin otoimmün hastalığa yatkın olduğu ve kimin nakillerde daha uyumlu olacağı büyük ölçüde bu genetik sistem tarafından belirlenir. HLA görünmezdir ama bağışıklığın arkasındaki en güçlü yönetici sistemdir.